Byzantijns Istanboel: de monumenten van Constantinopel om te zien

Constantinopel in een paar data

In 330 maakt keizer Constantijn van het oude Byzantium zijn nieuwe hoofdstad. De stad breidt zich vervolgens naar het westen uit: in de 5e eeuw sluit Theodosius II haar af met een drievoudige muur die van de Zee van Marmara tot de Gouden Hoorn loopt. In de 6e eeuw herbouwt Justinianus het centrum na de Nika-opstand van 532 en laat daar de Hagia Sophia verrijzen. De stad wordt in 1204 geplunderd door de kruisvaarders, in 1261 heroverd door de Byzantijnen en op 29 mei 1453 ingenomen door Mehmet II.

De Ottomanen hebben de meeste kerken in moskeeën veranderd, waardoor ze vaak bewaard zijn gebleven. Tegenwoordig liggen de Byzantijnse monumenten in twee zones: het keizerlijke hart rond het Sultanahmetplein en de wijken van Fatih, van Zeyrek tot Edirnekapı, tot aan de muren. Voor de eerste zone volstaat een dag, voor de rest is een tweede dag nodig.

Het keizerlijke hart: Sultanahmet

Hagia Sophia en Hagia Irene

De Hagia Sophia, van 532 tot 537 gebouwd door Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete, was bijna duizend jaar lang de grote kerk van het Rijk. Sinds 2020 weer een moskee, bezoek je haar via de bovengalerij, waar het Deësis-mozaïek en de keizerlijke panelen zich bevinden. Buitenlandse bezoekers betalen 25 €; het bezoek wordt op vrijdag van 12.00 tot 14.00 uur opgeschort. Vlak erachter, op de eerste binnenplaats van het Topkapı-paleis, is Hagia Irene de andere grote kerk van Justinianus. Ze is nooit in een moskee veranderd en heeft in haar apsis een iconoclastisch kruis uit de 8e eeuw en het atrium uit haar begintijd behouden. Ze sluit op dinsdag, net als het paleis.

Het Museum voor de geschiedenis en beleving van de Hagia Sophia (25 €), in 2023 geopend tegenover de hippodroom, vertelt het verhaal van het gebouw in immersieve zalen en toont Byzantijnse voorwerpen. Het vult het bezoek aan de moskee aan, waarvan toeristen nu alleen nog de galerij zien.

De hippodroom

Het Sultanahmetplein beslaat de voormalige hippodroom van Constantinopel, waar de facties van de Blauwen en de Groenen elkaar bevochten rond de wagenrennen. Op de as van de renbaan staan nog drie monumenten: de obelisk van Thoetmosis III, in 390 door Theodosius I opgericht op een sokkel met hoofse taferelen; de slangenzuil, een bronzen gift van de Griekse steden aan Delphi na de slag bij Plataeae, door Constantijn hierheen gebracht; en de gemetselde obelisk, in 1204 door de kruisvaarders ontdaan van zijn verguld bronzen platen. De toegang is op elk uur vrij.

De cisternes

De Basilicacisterne, onder Justinianus gebouwd tegenover de Hagia Sophia, is de beroemdste: 336 zuilen, twee hergebruikte Medusahoofden en een avondsessie. Sinds juni 2026 beheerd door het Directoraat-Generaal Stichtingen, is ze open van 9.00 tot 18.30 uur en daarna van 19.30 tot 22.00 uur; het laatst gepubliceerde tarief voor buitenlandse bezoekers was 1.950 TL overdag.

Twee kleinere reservoirs zijn veel minder druk bezocht. De Binbirdirek-cisterne, wier naam "duizend-en-één zuilen" betekent, ligt ten westen van de hippodroom; ze zou uit de tijd van Constantijn dateren en is van maandag tot zaterdag open van 10.00 tot 17.00 uur. De Theodosiuscisterne, of Şerefiye, wordt op grond van haar architectuur toegeschreven aan de regering van Theodosius II (408-450); haar 32 zuilen dienen als decor voor een projectieshow. Ze wordt beheerd door Kültür AŞ, het cultuurbedrijf van de gemeente Istanboel, is elke dag open vanaf 10.00 uur en heeft een ticket van 900 TL voor buitenlandse bezoekers.

De Kleine Hagia Sophia

Op weg naar beneden naar de Zee van Marmara is de Kleine Hagia Sophia (Küçük Ayasofya) de voormalige kerk van de heiligen Sergius en Bacchus, gebouwd onder Justinianus tussen 527 en 536. Haar achthoekige plattegrond onder een koepel, omgeven door een zuilengalerij, maakt haar tot een van de belangrijkste gebouwen van de vroege Byzantijnse kunst. Onder Bayezid II, begin 16e eeuw, werd ze een moskee en in 2006 heropend na enkele jaren restauratie. De toegang is gratis, buiten de gebeden; kijk omhoog naar de uitgehouwen Griekse fries onder de galerij.

De mozaïeken in de musea

Het Mozaïekmuseum van het Groot Paleis, achter de Blauwe Moskee, toonde de vloeren van het paleis van de keizers. Volgens het ministerie van Cultuur en Toerisme is het sinds 9 april 2023 gesloten voor restauratie, zonder aangekondigde heropeningsdatum. Voor Byzantijnse voorwerpen ga je beter naar de Archeologische Musea van Istanboel, bij het Gülhanepark (15 € voor buitenlandse bezoekers), die onder meer een fragment van het hoofd van de slangenzuil bewaren.

Van Çemberlitaş tot Zeyrek

De zuil van Constantijn

Aan de Divanyolu, bij de tramhalte Çemberlitaş, staat de zuil van Constantijn, op 11 mei 330 ingewijd voor de stichting van de nieuwe hoofdstad. Haar trommels van Egyptisch porfier droegen een bronzen standbeeld van de keizer, dat allang verdwenen is; de zuil is nog bijna 35 m hoog. De ijzeren banden uit de Ottomaanse tijd gaven haar haar Turkse naam, Çemberlitaş, de "omringde steen", en de brand van 1779 die haar oppervlak zwartte die van "verbrande zuil". Je ziet haar vanaf de straat, zonder ticket.

Het aquaduct van Valens

Verder naar het westen overspant het aquaduct van Valens (Bozdoğan Kemeri) de Atatürk-boulevard tussen de heuvels van Fatih en Süleymaniye. Voltooid in 373 onder keizer Valens, resteert er een brug van 921 m, ongeveer 29 m hoog. De Ottomanen hebben het meermaals hersteld, met name onder Süleyman de Grote. Je bekijkt het gratis vanaf het Saraçhanepark of vanaf de boulevard.

Pantocrator in Zeyrek

Op de heuvel ten noorden van het aquaduct beslaat de Zeyrek-moskee de drie aaneengebouwde kerken van het klooster van Christus Pantocrator, in de 12e eeuw gesticht door keizer Johannes II Komnenos en keizerin Irene. Het was een van de grootste kloosters van de stad en de necropolis van de Komnenen. Vanaf 2009 gerestaureerd door het Directoraat-Generaal Stichtingen, werd ze in 2019 volledig teruggegeven aan de eredienst. De toegang is gratis buiten de gebeden.

Fatih en de landmuren

Pammakaristos (Fethiye)

In de wijk Çarşamba werd de kerk van de Moeder Gods Pammakaristos rond 1292-1294 herbouwd door Michaël Glabas Tarchaniotes; zijn weduwe Maria liet er in 1315 een met mozaïeken bedekte grafkapel aan toevoegen. Als zetel van het orthodoxe patriarchaat na de verovering werd de kerk door Murad III omgevormd tot een moskee onder de naam Fethiye, de "Moskee van de Verovering". Het moskeegedeelte blijft in gebruik; de kapel met de mozaïeken, die het museum vormt, staat bij het ministerie van Cultuur als gesloten vermeld, zonder aangekondigde heropeningsdatum. Haar gevels van baksteen en natuursteen zie je vanuit de tuin.

Heilige Verlosser in Chora

In Edirnekapı bewaart Heilige Verlosser in Chora, de Kariye-moskee geworden, het mooiste geheel van mozaïeken en fresco's uit het late Byzantium, besteld tussen 1315 en 1321 door Theodoros Metochites. Heropend in 2024, is ze elke dag te bezoeken behalve vrijdag, van 9.00 tot 18.00 uur, voor 20 € (buitenlandse bezoekers). Reken op een uur.

Het Tekfur-paleis

Op een paar minuten ten noorden van Chora is het Tekfur-paleis, of paleis van de Porphyrogennetos, het enige Byzantijnse paleis dat in de stad nog overeind staat. Zijn gevels wisselen stroken baksteen en natuursteen af, met boogvensters op drie niveaus. Het maakte deel uit van de wijk Blachernae, de residentie van de laatste keizers; begin 18e eeuw vestigden zich er keramiekateliers. Gerestaureerd door de metropolitane gemeente, is het een museum geworden: open van dinsdag tot zondag van 10.00 tot 18.00 uur (loket tot 17.30 uur), op maandag gesloten, en het kost 570 TL voor buitenlandse bezoekers, te betalen met kaart.

De Theodosiaanse muren en Yedikule

De landmuur, voltooid in 413 en versterkt in 447, loopt over ongeveer 5,7 km van de Zee van Marmara tot Tekfur Sarayı. De drievoudige opzet, gracht, buitenmuur en binnenmuur met 96 torens, is goed te lezen op de gerestaureerde stukken. De wallen zijn vrij toegankelijk; klim niet op de weergangen, die geen leuning hebben. Aan de zuidkant heeft de vesting Yedikule in 1458 de Gouden Poort omsloten, de triomfboog waardoor de keizers binnenkwamen. De gemeente Fatih laat haar gratis bezoeken, met een gids en uitsluitend na online reservering, van dinsdag tot zondag.

Overzichtstabel van de Byzantijnse monumenten

Tarieven vastgesteld in oktober 2026, openingstijden van het winterseizoen. De prijzen in Turkse lira veranderen vaak door de inflatie.

Voorgestelde route van twee dagen

Dag 1: Sultanahmet

1. 9.00 uur: de Hagia Sophia bij opening, via de bovengalerij (vermijd vrijdag rond het middaguur).
2. 10.30 uur: de Basilicacisterne, aan de overkant, daarna de hippodroom en zijn obelisken.
3. 12.00 uur: de Binbirdirek- of de Theodosiuscisterne, op een paar minuten lopen, daarna lunchen aan de Divanyolu.
4. 14.00 uur: de Kleine Hagia Sophia, op weg naar de zee, buiten het middaggebed.
5. 15.30 uur: Hagia Irene (niet op dinsdag) of de Archeologische Musea, vóór de loketten sluiten.

Dag 2: Fatih en de muren

1. 9.00 uur: de zuil van Constantijn in Çemberlitaş, daarna het aquaduct van Valens met de bus of te voet.
2. 10.30 uur: de Zeyrek-moskee, daarna Fethiye, van buiten bekeken.
3. 12.30 uur: Heilige Verlosser in Chora, na een lunch in Edirnekapı (niet op vrijdag).
4. 15.00 uur: het Tekfur-paleis (niet op maandag), daarna een stuk van de muren naar het zuiden of de afdaling naar Balat.

De sluitingen kruisen elkaar: kies voor de tweede dag een dinsdag, woensdag, donderdag, zaterdag of zondag. Reserveer voor Yedikule een apart tijdslot en combineer het met de wandeling langs de muren vanaf de Zee van Marmara.

Verder lezen

Voor de andere bezienswaardigheden van de oude stad, Ottomaanse moskeeën, Topkapı en adressen om te eten, raadpleeg onze gids over de wijk Sultanahmet. Om langs de muur te wandelen, van Yedikule tot Ayvansaray, met de toegangen per tram en veiligheidstips, volg onze fiche over de Theodosiaanse muren. Zie ook: het Mozaïekmuseum van het Groot Paleis.